Wprowadzenie

• Dziś omówimy proces geograficznego powiększania się wspólnoty europejskiej poprzez dołączanie kolejnych krajów na przestrzeni dekad.

• Ten terytorialny wymiar jednoczenia kontynentu jest równie istotny co pogłębianie współpracy między państwami.

Cele polityki rozszerzenia

• Jednoczenie państw Starego Kontynentu wokół wspólnych wartości i projektów ekonomiczno-politycznych

• Wspomaganie transformacji ustrojowych, modernizacji gospodarek oraz reform społecznych w krajach aspirujących

• Umacnianie ładu pokojowego i stabilizacji sytuacji politycznej

• Wzmacnianie procesów demokratycznych w całej Europie

• Zwiększanie globalnej pozycji i znaczenia UE na arenie międzynarodowej

Kryteria kopenhaskie (1993)

Zgodnie z art. 49 TUE każde państwo europejskie respektujące wartości wspólnoty może ubiegać się o akcesję.

Trzy zasadnicze obszary:

1. Aspekty polityczne - demokracja, państwo prawa, ochrona praw człowieka, prawa mniejszości

2. Wymogi ekonomiczne - gospodarka wolnorynkowa, zdolność do konkurencji w UE

3. Gotowość do przyjęcia zobowiązań - implementacja acquis communautaire

Zdolność absorpcyjna UE

• Kolejne fazy ekspansji wymagały reform instytucjonalnych

• Traktat lizboński wprowadził znaczące modyfikacje:

  • Dostosowanie organów i mechanizmów decyzyjnych
  • Trwałe rozwiązania niewymagające ciągłych korekt przy każdym rozszerzeniu

• Rozszerzenie nie może odbywać się ze szkodą dla skuteczności polityk europejskich

Główne etapy procesu przystąpienia do UE

Główne etapy procesu przystąpienia do UE

Główne etapy procesu przystąpienia do UE

Architekci zjednoczonej Europy (1957)

Sześć państw założycielskich EWG:

• Francja
• Republika Federalna Niemiec
• Włochy
• Belgia
• Holandia
• Luksemburg

Nadrzędny cel: zapobieżenie konfliktom zbrojnym poprzez silne powiązania ekonomiczne

Ekspansja na północ (1973)

Pierwsze rozszerzenie - wymiar północny:

• Wielka Brytania
• Irlandia
• Dania

Kontekst:

• Osłabienie pozycji Wielkiej Brytanii jako autonomicznej potęgi
• Reorientacja handlu brytyjskiego na partnerów europejskich
• Silne powiązania Irlandii i Danii z Wielką Brytanią

Otwarcie na południe (1981, 1986)

Rozszerzenie śródziemnomorskie:

• Grecja (1981)
• Hiszpania i Portugalia (1986)

Znaczenie polityczne:

• Wcześniej wykluczone ze względu na reżimy autorytarne
• Akcesja możliwa dopiero po przywróceniu demokracji
• Symboliczny powrót do europejskiej wspólnoty wartości

Zjednoczenie Niemiec (1990)

• Nietypowe rozszerzenie - włączenie byłej NRD

• Nowe terytoria zintegrowane bez standardowej procedury akcesyjnej

• Automatyczne włączenie w konsekwencji zjednoczenia państwa niemieckiego

Włączenie krajów EFTA (1995)

Czwarte rozszerzenie:

• Austria
• Finlandia
• Szwecja

Kontekst:

• Asymetryczne relacje między WE a EFTA
• Kraje EFTA implementowały regulacje WE bez wpływu na ich kształtowanie
• Norwegia odrzuciła członkostwo w referendum

Historyczne poszerzenie “10+2” (2004-2007)

2004 - dziesięć nowych państw:

• Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia, Węgry

2007 - dwa kolejne państwa:

• Bułgaria i Rumunia

Kontekst rozszerzenia 2004-2007

• Akcesja postrzegana jako “powrót do Europy” po upadku komunizmu

• Konieczność głębokiej transformacji politycznej i gospodarczej

• Implementacja zasad demokracji i wolnego rynku

• Bułgaria i Rumunia wymagały więcej czasu na spełnienie kryteriów (korupcja, wymiar sprawiedliwości)

Niekompletna integracja Bałkanów

Szczyt w Salonikach (2003) - “europejska perspektywa” dla Bałkanów Zachodnich

Dotychczas tylko Chorwacja (2013) sfinalizowała akcesję

Główne wyzwania:

• Niedostatecznie rozwinięte gospodarki
• Słabość systemów politycznych i administracyjnych
• Nieskuteczny wymiar sprawiedliwości

Obecni kandydaci do UE (2026)

Dziewięć państw kandydujących:

• Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia Północna, Serbia (Bałkany Zachodnie)
• Mołdawia, Ukraina (od 2022, negocjacje od 2024)
• Gruzja (status kandydata 2023, ale proces zawieszony)
• Turcja (negocjacje zamrożone od 2016)

Potencjalni kandydaci: Kosowo (wniosek 2022)

Postępy w negocjacjach akcesyjnych

Najbardziej zaawansowani kandydaci:

• Czarnogóra - cel: zakończenie negocjacji do końca 2026, członkostwo 2028
• Albania - znaczące postępy, otwarte prawie wszystkie klastry negocjacyjne
• Serbia - negocjacje od 2014, ale wolniejsze tempo

Ukraina i Mołdawia:

• Negocjacje rozpoczęte w 2024 roku
• Mołdawia aspiruje do członkostwa w 2028
• Ukraina - wyzwania związane z wojną i wielkością kraju

Brexit (2020)

• 31 stycznia 2020 - Wielka Brytania opuściła UE

• Pierwszy przypadek wystąpienia państwa z Unii

• Rezultat referendum z 2016 roku

• Demonstracja, że proces integracji nie jest jednokierunkowy i nieodwracalny

Najnowsze zmiany (2024-2026)

Rozszerzenie strefy Schengen:

• Bułgaria i Rumunia - pełne członkostwo od 1 stycznia 2025
• Obecnie 29 państw w strefie Schengen (25 z UE + 4 spoza UE)

Rozszerzenie strefy euro:

• Bułgaria przyjęła euro 1 stycznia 2026
• Obecnie 21 państw w strefie euro

Dlaczego UE przyjmuje nowych członków?

• UE nigdy nie wypracowała jednoznacznej doktryny rozszerzeń

• Reagowała raczej na aplikacje niż proaktywnie kształtowała preferencje

• Do 1995 roku kandydaci byli częścią zachodnioeuropejskiej wspólnoty wartości

• Po 1995 roku kandydaci reprezentowali regiony o niższym poziomie rozwoju

Dwie interpretacje gotowości UE

Podejście pragmatyczne:

• Bilans korzyści i kosztów pozostawał korzystny
• Zwiększenie jednolitego rynku
• Wzmocnienie bezpieczeństwa kontynentu

Interpretacja oparta na wartościach:

• Imperatywy etyczne ważniejsze niż kalkulacja ekonomiczna
• Empatia i gotowość do wspierania aspirujących krajów

Korzyści dla państw kandydujących (1)

Dostęp do jednolitego rynku:

• Eliminacja barier handlowych i celnych
• Rynek około 450 milionów konsumentów
• Zwiększona atrakcyjność dla inwestycji zagranicznych
• Wzmocniona pozycja negocjacyjna w handlu światowym

Korzyści dla państw kandydujących (2)

Fundusze i programy rozwojowe:

• Fundusze strukturalne i Fundusz Spójności
• Inwestycje infrastrukturalne
• Programy badawcze (Horyzont Europa)
• Programy edukacyjne (Erasmus+)

Korzyści dla państw kandydujących (3)

Wzmocnienie pozycji międzynarodowej:

• Większa siła oddziaływania na arenie międzynarodowej
• Udział w kształtowaniu polityki zagranicznej UE
• Wsparcie dyplomatyczne w sytuacjach kryzysowych

Korzyści dla obywateli:

• Swoboda podróżowania, studiowania i pracy
• Uznawanie kwalifikacji zawodowych
• Ochrona praw obywatelskich

Wyzwania dla państw kandydujących (1)

Ograniczenie suwerenności:

• Przekazanie części kompetencji na poziom ponadnarodowy
• Zobowiązanie do implementacji prawa unijnego
• Podporządkowanie się orzeczeniom TSUE

Koszty dostosowawcze:

• Implementacja standardów i norm unijnych
• Modernizacja zakładów produkcyjnych
• Wdrażanie dyrektyw środowiskowych

Wyzwania dla państw kandydujących (2)

Wyzwania związane z migracją:

• Ryzyko “drenażu mózgów”
• Problemy demograficzne
• Zagrożenie dla systemów emerytalnych

Presja konkurencyjna:

• Konkurencja ze strony firm z rozwiniętych gospodarek UE
• Zagrożenie dla lokalnych producentów

Korzyści dla dotychczasowych członków (1)

Rozwój jednolitego rynku:

• Zwiększenie skali i potencjału gospodarczego UE
• Nowe rynki zbytu
• Dostęp do tańszych surowców i siły roboczej
• Nowe możliwości inwestycyjne

Korzyści dla dotychczasowych członków (2)

Wzmocnienie pozycji geopolitycznej:

• Większa siła negocjacyjna w stosunkach międzynarodowych
• Rozszerzenie strefy stabilności i bezpieczeństwa
• Ograniczenie wpływów innych mocarstw
• Budowa silniejszej pozycji UE jako globalnego gracza

Korzyści dla dotychczasowych członków (3)

Korzyści strategiczne:

• Wzmocnienie granic UE
• Lepsza kontrola przepływów migracyjnych
• Większa zdolność reagowania na kryzysy

Korzyści demograficzne:

• Napływ młodych, wykształconych pracowników
• Uzupełnienie niedoborów na rynkach pracy

Trudności dla dotychczasowych członków (1)

Obciążenia finansowe:

• Zwiększone wydatki na politykę spójności
• Subsydiowanie sektorów wrażliwych
• Napięcia między płatnikami netto a beneficjentami

Pogłębienie dysproporcji rozwojowych:

• Zwiększenie różnic gospodarczych wewnątrz UE
• Ryzyko polaryzacji: centrum vs. peryferie

Trudności dla dotychczasowych członków (2)

Komplikacja procesu decyzyjnego:

• Utrudnienia w osiąganiu konsensusu
• Zwiększona różnorodność interesów narodowych
• Ryzyko paraliżu decyzyjnego

Wyzwania związane z migracją wewnętrzną:

• Napięcia społeczne
• Presja na systemy zabezpieczenia społecznego

Sześć głównych konsekwencji

1. Pogłębienie integracji - reformy instytucjonalne, odejście od jednomyślności

2. Rozbudowa instytucji - większy PE, rotacyjna prezydencja, reforma Komisji

3. Elastyczność decyzyjna - mechanizm wzmocnionej współpracy

Sześć głównych konsekwencji (cd.)

4. Trudności dużych państw - większa liczba uczestników procesu decyzyjnego

5. Nowe priorytety - stosunki z Rosją, bezpieczeństwo energetyczne

6. Wzmocnienie pozycji międzynarodowej - UE jako kluczowy gracz globalny

Podsumowanie

• Rozszerzenie UE to złożony proces generujący wielowymiarowe konsekwencje

• Dla kandydatów: szansa na przyspieszony rozwój, ale wymaga kompromisów

• Dla obecnych członków: nowe możliwości, ale komplikacja procesu decyzyjnego

• W długofalowej perspektywie bilans korzyści przeważa nad kosztami

• Kolejne wykłady: analiza poszczególnych instytucji UE oraz mechanizmów decyzyjnych